Hoe pluk je van een kale kip? De pauliana kan, soms, een oplossing bieden.

31 januari 2012

“Van een kale kip kun je niet plukken” is een veel gehoorde kreet. Meestal leidt de vaststelling dat iemand van wie je iets te vorderen hebt niets heeft, tot de verstandige conclusie dat het geen enkele zin heeft om rechtsmaatregelen te nemen. Immers: je kunt wel advocaat- en gerechtskosten maken en daarmee een prachtig veroordelend vonnis krijgen, maar als de schuldenaar geen enkele verhaalsmogelijkheid biedt, kun je daar helemaal niets mee.

Toch zijn er situaties denkbaar, waarin je er zelf voor kunt zorgen dat de kip weer over zijn veren beschikt, zodat er wel degelijk te plukken valt. De “pauliana” van artikel 3:45 Burgerlijk Wetboek biedt daartoe de mogelijkheid. Indien een schuldenaar bij het verrichten van een onverplichte rechtshandeling wist of behoorde te weten dat daarvan benadeling van een schuldeiser in zijn verhaalsmogelijkheden het gevolg zou zijn, is die rechtshandeling vernietigbaar door die schuldeiser.

Een eenvoudig voorbeeld: je hebt een opeisbare vordering op een wanbetalende klant, die het enige vermogen dat hij heeft, zijn auto, aan zijn zoon schenkt. Daar word je door benadeeld, omdat er nu geen verhaalsmogelijkheden meer zijn. Als schuldeiser kun je dan de overeenkomst van schenking tussen vader en zoon vernietigen, waardoor de auto terugkeert in het vermogen van vader en je je daar alsnog op kunt verhalen.

Een ander voorbeeld: je hebt iets te vorderen van een in zwaar weer verkerende BV waarvan de directeur in een indrukwekkende ‘auto van de zaak’ rijdt. Op het moment dat je de BV aanspreekt op betaling, ziet de directeur de bui al hangen. Hij weet dat de vennootschap jou niet kan betalen en dat jij je als schuldeiser zou kunnen gaan verhalen op de auto waarin hij rijdt. Bovendien realiseert hij zich dat hij zelf uit hoofde van een rekening-courantverhouding een vordering heeft op zijn vennootschap, die evenmin voldaan zal kunnen worden. De directeur besluit de auto te kopen, tegen een reële prijs, om de koopsom vervolgens te verrekenen met zijn rekening-courantvordering op zijn BV. De directeur heeft zijn vordering betaald gekregen met een auto en jij vist achter het net, zo lijkt het.

Ook díe koopovereenkomst is evenwel vernietigbaar, omdat deze onverplicht is aangegaan, terwijl de directeur wist dat jij als schuldeiser door het creëren van deze verrekeningsmogelijkheid benadeeld zou worden. Dus: ook al staat de auto formeel op naam van de directeur, terwijl je een vordering hebt op een verder lege vennootschap, het kan dan toch zinvol zijn om conservatoir beslag te leggen op de auto en te gaan procederen tegen de BV.

Onlangs heeft de vraag zich voorgedaan, of ook een schuldeiser die bestuurder was van de vennootschap die de onverplichte rechtshandeling is aangegaan zich op de pauliana kan beroepen. Een vennootschap had onroerend goed verkocht, waarna de bestuurder van diezelfde vennootschap, die een vordering op haar had, die koopovereenkomst meende te kunnen vernietigen. Immers: de koopovereenkomst was onverplicht aangegaan en de koper wist dat schuldeisers van de vennootschap hierdoor benadeeld werden. De bestuurder legde conservatoir paulianabeslag op de onroerende zaken. Het Gerechtshof te Arnhem (4 oktober 2011, LJN: BT6570) oordeelde echter dat dit beslag er onmiddellijk af moest: de pauliana is weliswaar bedoeld om schuldeisers te beschermen tegen benadelende rechtshandelingen, maar een beroep daarop door iemand die als bestuurder van de schuldenaar zelf betrokken was bij die rechtshandeling, is naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar.